Ủy ban Hỗn hợp Khu vực Kinh tế châu Âu, EEA Joint Committee, đã quyết định đưa Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon của Liên minh châu Âu, CBAM, vào Hiệp định EEA. Đây là bước quan trọng để Na Uy áp dụng cơ chế định giá phát thải carbon đối với một số nhóm hàng hóa nhập khẩu từ các quốc gia ngoài EEA, với mục tiêu triển khai đầy đủ từ ngày 1/1/2027.

CBAM được đưa vào khuôn khổ EEA

Tại cuộc họp ngày 25/9 tại Brussels, Ủy ban Hỗn hợp EEA đã thông qua 55 quyết định, đưa tổng cộng 89 văn bản pháp lý của EU vào Hiệp định EEA. Trong số này có Quy định (EU) 2023/956 thiết lập CBAM cùng các văn bản sửa đổi và hướng dẫn thực hiện liên quan. EFTA đánh giá đây là một trong những hồ sơ pháp lý phức tạp được đưa vào EEA trong những năm gần đây.

CBAM nhằm bảo đảm hàng hóa nhập khẩu chịu chi phí carbon tương đương với hàng hóa được sản xuất trong EEA theo Hệ thống mua bán phát thải của EU, EU ETS. Cơ chế này được thiết kế để hạn chế nguy cơ “rò rỉ carbon”, tức doanh nghiệp chuyển sản xuất sang các quốc gia có chính sách khí hậu hoặc chi phí phát thải thấp hơn, đồng thời hạn chế việc hàng nhập khẩu có hàm lượng phát thải cao thay thế sản phẩm sản xuất trong khu vực.

Theo Cơ quan Môi trường Na Uy, việc đưa CBAM vào EEA chưa đồng nghĩa quy định có hiệu lực đầy đủ ngay lập tức. Quốc hội Na Uy đã phê chuẩn cơ sở pháp lý liên quan từ tháng 6/2026, tuy nhiên việc đưa CBAM vào EEA vẫn cần hoàn tất yêu cầu hiến định tại Iceland. Na Uy hiện đặt mục tiêu áp dụng đầy đủ cơ chế từ ngày 1/1/2027.

Sáu nhóm hàng chủ yếu thuộc phạm vi CBAM

Theo cơ chế hiện hành của EU, CBAM tập trung vào sáu nhóm hàng có cường độ phát thải cao gồm sắt thép, nhôm, xi măng, phân bón, điện và hydro. Một số sản phẩm đầu vào và sản phẩm liên quan thuộc các mã hàng cụ thể trong các nhóm này cũng nằm trong phạm vi điều chỉnh.

Khi CBAM được áp dụng đầy đủ tại Na Uy, doanh nghiệp nhập khẩu hàng hóa thuộc diện điều chỉnh sẽ phải đáp ứng các yêu cầu về đăng ký, khai báo lượng phát thải tích hợp trong hàng hóa và nghĩa vụ liên quan đến chứng chỉ CBAM.

Cơ quan Môi trường Na Uy cho biết doanh nghiệp nhập khẩu trên 50 tấn hàng hóa CBAM mỗi năm sẽ phải xin tư cách nhà khai báo CBAM được cấp phép. Ngưỡng 50 tấn không áp dụng đối với điện và hydro, các mặt hàng này thuộc diện yêu cầu cấp phép bất kể khối lượng nhập khẩu. Doanh nghiệp nhập khẩu tại Na Uy cũng phải đăng ký với cơ quan hải quan và có mã nhận diện của Na Uy phục vụ việc thực hiện quy định.

Theo kế hoạch của Na Uy, các doanh nghiệp nộp đơn xin cấp phép trên hệ thống CBAM trước ngày 31/3/2027 có thể tiếp tục nhập khẩu trong thời gian chờ cơ quan chức năng xử lý hồ sơ.

Doanh nghiệp phải theo dõi và chứng minh lượng phát thải của hàng hóa

Một trong những yêu cầu quan trọng của CBAM là xác định lượng phát thải khí nhà kính được tạo ra trong quá trình sản xuất hàng hóa nhập khẩu. Nhà nhập khẩu có thể sử dụng dữ liệu phát thải thực tế hoặc giá trị mặc định theo quy định.

Nếu sử dụng dữ liệu phát thải thực tế, dữ liệu từ cơ sở sản xuất tại nước ngoài phải đáp ứng yêu cầu tính toán, tài liệu hóa và kiểm chứng theo cơ chế CBAM. Na Uy cho biết các giá trị mặc định đã được thiết lập cho các năm 2027, 2028 và các giai đoạn tiếp theo, trong khi doanh nghiệp muốn sử dụng dữ liệu thực tế phải có thông tin phát thải phù hợp từ nhà sản xuất tại nước thứ ba.

Về nguyên tắc, số chứng chỉ CBAM mà nhà nhập khẩu phải nộp tương ứng với lượng phát thải tích hợp trong hàng hóa. Giá chứng chỉ được gắn với giá hạn ngạch phát thải trong EU ETS. Nếu có thể chứng minh một mức giá carbon đã được thanh toán tại quốc gia sản xuất, khoản tương ứng có thể được tính đến khi xác định nghĩa vụ CBAM.

Na Uy đang hoàn thiện quy định trong nước

Cơ quan Môi trường Na Uy hiện tiếp tục hoàn thiện các quy định chi tiết để CBAM có thể được triển khai từ đầu năm 2027. Dự thảo quy định cập nhật bao gồm phương pháp tính phát thải, số lượng chứng chỉ CBAM phải nộp, thủ tục khai báo hải quan và các yêu cầu hành chính phù hợp với hệ thống pháp luật của Na Uy.

Việc cần có những điều chỉnh riêng xuất phát từ thực tế Na Uy tham gia thị trường chung EEA và EU ETS nhưng không phải thành viên EU, đồng thời hệ thống pháp luật hải quan của EU không áp dụng trực tiếp tại Na Uy.

89 văn bản pháp lý mới mở rộng đồng bộ hóa quy định EEA
Ngoài CBAM, 89 văn bản được đưa vào Hiệp định EEA ngày 25/9 còn bao gồm các quy định trong nhiều lĩnh vực liên quan trực tiếp đến hoạt động kinh tế và thương mại.

Các quy định mới cập nhật hệ thống thống kê năng lượng trong thị trường nội khối, thiết lập yêu cầu chất lượng đối với thống kê giá khí đốt và điện, bổ sung thống kê về sử dụng công nghệ thông tin và thương mại điện tử, đồng thời chuẩn hóa mã quốc gia trong thống kê thương mại.

Các văn bản khác liên quan đến hóa chất, thức ăn chăn nuôi, giao thông vận tải, phát thải phương tiện, hàng hải, năng lượng, dịch vụ tài chính, dược phẩm và môi trường. Việc tiếp tục đưa các quy định EU vào EEA góp phần duy trì tính đồng nhất của thị trường chung giữa EU và ba nước EEA EFTA gồm Na Uy, Iceland và Liechtenstein.

Doanh nghiệp Việt Nam xuất khẩu sang Na Uy cần chuẩn bị dữ liệu phát thải

Đối với doanh nghiệp Việt Nam, việc Na Uy chuẩn bị áp dụng CBAM từ đầu năm 2027 đặc biệt đáng lưu ý đối với các doanh nghiệp xuất khẩu sắt thép, nhôm, xi măng, phân bón và các sản phẩm thuộc danh mục mã hàng CBAM.

Mặc dù trách nhiệm pháp lý chính đối với việc khai báo và nộp chứng chỉ thuộc về nhà nhập khẩu tại Na Uy, nhà sản xuất Việt Nam sẽ đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp dữ liệu về quy trình sản xuất, mức tiêu thụ năng lượng và lượng phát thải tích hợp trong sản phẩm.

Doanh nghiệp Việt Nam vì vậy cần chủ động xác định sản phẩm của mình có thuộc mã hàng CBAM hay không, xây dựng hệ thống thu thập dữ liệu phát thải tại cơ sở sản xuất, chuẩn hóa phương pháp tính toán và lưu giữ hồ sơ có thể kiểm chứng. Việc cung cấp được dữ liệu phát thải thực tế, chính xác và phù hợp với phương pháp CBAM có thể giúp đối tác nhập khẩu hạn chế phải sử dụng các giá trị phát thải mặc định. Ủy ban châu Âu đã ban hành các hướng dẫn riêng cho cơ sở sản xuất ngoài EU về phương pháp tính phát thải, kiểm chứng và yêu cầu đối với từng ngành hàng CBAM.

Việc Na Uy đưa CBAM vào EEA cho thấy các yêu cầu về phát thải carbon đang ngày càng trở thành một phần trực tiếp của chính sách thương mại tại thị trường châu Âu. Đối với doanh nghiệp Việt Nam, chuẩn bị sớm dữ liệu carbon và phối hợp với nhà nhập khẩu Na Uy sẽ giúp giảm rủi ro tuân thủ, duy trì khả năng tiếp cận thị trường và đáp ứng tốt hơn các yêu cầu xanh ngày càng cao trong khu vực EEA.