Liên minh châu Âu (EU), đặc biệt là khu vực Bắc Âu như Thụy Điển, Đan Mạch, và Na Uy, đang đi đầu trong việc thiết lập các tiêu chuẩn khắt khe về phát triển bền vững đối với hàng nông sản nhập khẩu, trong đó có cà phê. Để duy trì khả năng tiếp cận và mở rộng thị phần tại khu vực này, doanh nghiệp xuất khẩu cà phê – bao gồm hợp tác xã, thương nhân và nhà sản xuất tại Việt Nam – cần nhanh chóng thích ứng với các quy định mới và yêu cầu ngày càng cao từ phía nhà nhập khẩu.

Dưới đây là 3 gợi ý thực tiễn giúp doanh nghiệp Việt Nam tiến gần hơn tới thị trường EU và Bắc Âu theo hướng bền vững:

1. Tuân thủ Quy định Chống mất rừng của EU (EUDR)

Từ ngày 30/12/2025, tất cả cà phê nhập khẩu vào EU phải được chứng minh không trồng trên đất bị phá rừng sau ngày 31/12/2020. Các nhà nhập khẩu tại Bắc Âu – nơi có mức độ quan tâm cao đến biến đổi khí hậu – đặc biệt khắt khe với nguồn gốc sản phẩm. Doanh nghiệp cần lưu trữ hồ sơ minh bạch về vùng trồng và cung cấp bản đồ địa lý chứng minh không xâm hại rừng tự nhiên.

Tại Kenya, nhiều hợp tác xã cà phê đã triển khai ứng dụng TerraTrac để lập bản đồ vùng trồng, với chi phí chỉ 0,3 USD/nông dân. Ngoài ra, nhiều nền tảng hỗ trợ tuân thủ EUDR đang được sử dụng tại châu Âu và có thể áp dụng tại Việt Nam như:

• Beyco, Farmforce, Koltiva, Satelligence, Meridia Verify, Single.Earth, Sourcetrace, Taroworks, Nadar, Terra-i+, v.v.

Doanh nghiệp Việt Nam nên đầu tư vào hệ thống truy xuất nguồn gốc vùng trồng từ sớm để chủ động đáp ứng yêu cầu truy xuất, đặc biệt với các nhà mua hàng ở Bắc Âu vốn đòi hỏi mức độ minh bạch rất cao.

2. Xây dựng hệ thống thẩm tra và báo cáo phát triển bền vững

Hai quy định lớn từ EU sẽ có ảnh hưởng lan tỏa trong toàn bộ chuỗi cung ứng cà phê:

• Chỉ thị Thẩm tra Trách nhiệm Bền vững (CSDDD): áp dụng từ tháng 7/2024 cho các công ty lớn (trên 1.000 nhân viên, doanh thu >450 triệu euro/năm), với thời gian thực hiện theo từng giai đoạn đến năm 2029.
• Chỉ thị Báo cáo Phát triển Bền vững (CSRD): bắt đầu từ 2025, yêu cầu doanh nghiệp báo cáo về tác động môi trường, xã hội và quản trị (ESG).

Mặc dù các doanh nghiệp nhỏ không phải thực hiện trực tiếp, nhưng các nhà mua hàng tại Bắc Âu sẽ yêu cầu thông tin chi tiết từ toàn bộ chuỗi cung ứng, nhằm chứng minh sản phẩm của họ tuân thủ quy định.

Do đó, doanh nghiệp cà phê Việt Nam cần chuẩn bị các nội dung sau:

• Hồ sơ về điều kiện lao động, sử dụng nước, phân bón, hóa chất;
• Dữ liệu phát thải carbon từ canh tác đến vận chuyển;
• Chính sách bảo vệ môi trường, sử dụng năng lượng tái tạo (nếu có).

Ví dụ, Sancoffee (Brazil) – hợp tác xã đạt chứng nhận B-Corp – đã thu hút được nhiều nhà mua hàng Bắc Âu nhờ hệ thống đo lường và công bố minh bạch tác động môi trường – xã hội.

3. Đảm bảo tiêu chuẩn lao động công bằng, không sử dụng lao động cưỡng bức

Thị trường Bắc Âu rất nhạy cảm với vấn đề đạo đức trong sản xuất. Khi giá cà phê giảm, nhiều nông hộ nhỏ buộc phải sử dụng lao động trẻ em hoặc cắt giảm chi phí trả lương. Đây là rủi ro lớn nếu doanh nghiệp muốn tiếp cận nhà nhập khẩu có uy tín tại Thụy Điển, Đan Mạch hoặc Na Uy.

EU sẽ chính thức cấm các sản phẩm sử dụng lao động cưỡng bức từ tháng 12/2027. Luật này áp dụng với mọi doanh nghiệp, không phân biệt quy mô.
Để chuẩn bị, các doanh nghiệp Việt Nam cần:

• Xác định rủi ro lao động tại vùng nguyên liệu;
• Thiết lập quy định rõ ràng với đối tác về quyền lao động và điều kiện làm việc;
• Tập huấn nhân sự và nông dân về quyền của người lao động;
• Có cơ chế phản ánh an toàn;
• Định kỳ đánh giá việc tuân thủ tại cơ sở sản xuất.

Những bước đi này không chỉ giúp tuân thủ luật, mà còn tăng sức cạnh tranh khi tiếp cận các nhà rang xay và chuỗi siêu thị Bắc Âu vốn luôn ưu tiên “cà phê sạch – công bằng – có trách nhiệm”.

4. Khuyến nghị cho doanh nghiệp Việt Nam

Việt Nam là quốc gia xuất khẩu cà phê lớn thứ hai thế giới, nhưng để giữ vững và mở rộng thị phần tại EU – đặc biệt là Bắc Âu, nơi người tiêu dùng có ý thức môi trường và xã hội rất cao – các doanh nghiệp cần:

• Chuyển đổi vùng trồng theo hướng truy xuất rõ ràng và không mất rừng;
• Ứng dụng công nghệ số trong quản lý chuỗi cung ứng và thu thập dữ liệu ESG;
• Đầu tư vào chứng nhận xã hội và môi trường có uy tín quốc tế (như B-Corp, Fairtrade, Rainforest Alliance…);
• Tăng cường hợp tác với các nhà mua hàng có trách nhiệm tại Thụy Điển, Đan Mạch, Na Uy… thông qua hội chợ, chương trình xúc tiến, hoặc thương vụ Việt Nam tại Thụy Điển, kiêm nhiệm các nước Bắc Âu.

Xu thế phát triển bền vững không còn là lựa chọn, mà là điều kiện bắt buộc nếu cà phê Việt Nam muốn tiếp tục chinh phục các thị trường giá trị cao như Bắc Âu.

(Thương vụ Việt Nam tại Thụy Điển, kiêm nhiệm Đan Mạch, Na Uy, Iceland, và Latvia tổng hợp theo thông tin từ CBI)