Na Uy, quốc gia nổi tiếng với mức sống cao lại đang phải đối mặt với một vấn đề âm ỉ nhưng ngày càng gay gắt, giá thực phẩm tăng vọt, vượt xa mức lạm phát chung dưới 3%. Trong 5 tháng đầu năm 2025 vấn đề này được đưa ra tranh luận sôi nổi, nhưng hầu như vẫn chưa chạm đến nguyên nhân gốc rễ: thuế nhập khẩu nông sản cực kỳ cao để bảo vệ ngành nông nghiệp nội địa.

Chủ nghĩa bảo hộ: Gốc rễ của vấn đề

Một trong những yếu tố chính khiến thực phẩm tại Na Uy đắt đỏ là hệ thống thuế nhập khẩu dày đặc nhằm bảo vệ người nông dân trong nước. Với mức thuế lên tới 443% cho sữa và thịt cừu, 344% cho thịt bò và 277% cho phô mai, hàng nhập khẩu khó có thể cạnh tranh với sản phẩm nội địa vốn đã đắt đỏ do chi phí sản xuất cao. Điều này không chỉ làm triệt tiêu áp lực giảm giá từ bên ngoài, mà còn khiến giá thực phẩm tại Na Uy gần như độc lập với thị trường toàn cầu.

Dù có thể nhập khẩu, giá bán lẻ cuối cùng vẫn không khác mấy so với giá nội địa, do các nhà nhập khẩu phải gánh chịu thuế cao cộng thêm lợi nhuận, khiến thực phẩm nhập khẩu không hề rẻ hơn. Điều này đặc biệt vô lý khi sản phẩm nhập khẩu có chất lượng cao hơn, như cà chua hoặc thịt bò Mỹ, nhưng vẫn đắt hơn sản phẩm trong nước.

Thị trường bán lẻ bị chi phối bởi “tam trụ”

Na Uy có một trong những thị trường bán lẻ thực phẩm kém cạnh tranh nhất châu Âu, với ba tập đoàn chính NorgesGruppen, Reitan Retail và Coop kiểm soát đến 95% thị trường. Trong đó, NorgesGruppen với các chuỗi KIWI, Meny, Joker,… chiếm phần lớn. Thị phần tập trung cao, cùng sự tích hợp dọc giữa bán buôn và bán lẻ khiến giá bán lẻ dễ bị thao túng. Dù các công ty này tuyên bố cạnh tranh thông qua so sánh giá, nhưng mức lợi nhuận cao ổn định hàng năm, như 4,9 tỷ NOK của NorgesGruppen trong năm 2025, cho thấy sự cạnh tranh thực tế là yếu ớt.

Chính phủ Na Uy, đang cố gắng cải thiện tình hình thông qua các biện pháp như tăng minh bạch giá, dễ dàng mở cửa hàng mới, và đối thoại với các bên liên quan. Tuy nhiên, các cuộc họp không có sự tham gia của đại diện nông dân, phản ánh sự miễn cưỡng trong việc đụng chạm đến hệ thống trợ cấp và bảo hộ nông nghiệp vốn được xem là “bất khả xâm phạm” ở Na Uy.

Chính trị, lợi ích và sự bế tắc cải cách

Chính phủ vốn từng là đồng minh với Đảng Trung tâm thân nông dân, đã tăng đáng kể trợ cấp cho nông dân trong giai đoạn 2021–2024. Điều này khiến nông dân Na Uy được hưởng lợi kép: vừa được bảo hộ qua thuế nhập khẩu, vừa được nhận trợ cấp trực tiếp hàng tỷ NOK mỗi năm.

Dù các nhà kinh tế như Ivar Gaasland và Olav Chen chỉ ra rằng chính hệ thống thuế và trợ cấp này là nguyên nhân cốt lõi khiến giá thực phẩm cao, giới chính trị hầu như tránh đề cập. Một số nghị sĩ của Đảng Xã hội cánh tả chỉ trích các tập đoàn bán lẻ và kêu gọi “chia nhỏ” họ theo mô hình chống độc quyền kiểu Mỹ, nhưng vẫn tránh nói đến vai trò của nông dân và thuế nhập khẩu.

Trong khi đó, người tiêu dùng Na Uy tiếp tục gánh chịu chi phí cao. Hóa đơn thực phẩm hàng năm của các hộ gia đình đã tăng tới 33% trong ba năm qua. Các mặt hàng như phô mai, rau củ, và thịt tiếp tục leo thang mà chưa có giải pháp căn cơ nào.

Vấn đề giá thực phẩm cao tại Na Uy không chỉ là chuyện của giá cả hay chi phí sản xuất, mà là hệ quả của một mô hình kinh tế nông nghiệp bảo hộ sâu sắc, cộng với thị trường bán lẻ thiếu cạnh tranh. Nếu chính phủ thực sự muốn làm dịu gánh nặng cho người tiêu dùng, thì việc đặt lại vấn đề về thuế nhập khẩu và chính sách trợ cấp nông nghiệp là không thể né tránh. Nhưng khi chính trị bị ràng buộc bởi lợi ích cử tri nông thôn và các tập đoàn quyền lực, cải cách thực sự vẫn còn là một con đường dài.