Theo tin của Đan Mạch, đề xuất của chính phủ mới về giảm thuế giá trị gia tăng, VAT, đối với thực phẩm đang gây nhiều tranh luận, trong bối cảnh các chuyên gia cảnh báo hệ thống VAT phân biệt có thể dẫn tới gánh nặng hành chính lớn và nhiều vấn đề trong phân loại hàng hóa.

Theo chương trình của chính phủ, Đan Mạch muốn giảm một nửa VAT đối với tất cả thực phẩm và xóa hoàn toàn VAT đối với rau quả. Đây được xem là một trong những tham vọng tốn kém nhất trong khuôn khổ chính phủ mới, với chi phí ước tính lên tới 20 tỷ DKK mỗi năm. Đề xuất này đồng thời sẽ đánh dấu sự thay đổi lớn so với hệ thống VAT thống nhất 25% đã tồn tại gần 35 năm tại Đan Mạch.

Bộ trưởng Thuế và Tăng trưởng Jakob Engel-Schmidt bảo vệ đề xuất bằng cách viện dẫn kinh nghiệm từ các nước láng giềng như Thụy Điển và Đức. Ông cho rằng việc giảm VAT và áp dụng VAT phân biệt đã giúp giá hàng tạp hóa và hàng thiết yếu giảm đáng kể tại các nước này.

Tại Thụy Điển, từ ngày 1/4, thuế VAT đối với thực phẩm đã giảm từ 12% xuống 6%. Phân tích của công cụ theo dõi giá tiêu dùng độc lập Matpriskollen cho thấy giá thực phẩm từ tháng 3 đến tháng 4 đã giảm khoảng 5,5-6% tại 10 chuỗi siêu thị Thụy Điển. Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng không thể chỉ nhìn vào giá trên kệ hàng để kết luận chính sách đã phát huy hiệu quả toàn diện.

Ông Jens Boysen-Hogrefe, giáo sư kinh tế lượng tại Viện Kinh tế Thế giới Kiel, cho rằng việc giảm VAT có thể có tác động, thậm chí có thể được chuyển hoàn toàn vào giá bán, nhưng không thể kết luận chính sách hiệu quả chỉ vì giá thay đổi tại các nước khác. Theo ông, cần một đánh giá sâu hơn.

Tại Thụy Điển, chính phủ đã phải thành lập “Ủy ban Giá thực phẩm” để theo dõi giá và bảo đảm việc giảm VAT thực sự được phản ánh vào giá bán. Ông Marcus Widén, chuyên gia kinh tế tại ngân hàng SEB của Thụy Điển, cho rằng để giảm VAT có hiệu quả đầy đủ, có thể cần các cơ quan chức năng tiến hành kiểm tra kỹ lưỡng giá cả.

Tại Đức, trong năm 2020, nước này tạm thời giảm VAT từ 19,7% xuống 16,5%. Đức không có cơ quan riêng giám sát giá, nhưng sự chú ý lớn của truyền thông đã tạo áp lực đáng kể lên các nhà bán lẻ phải giảm giá. Theo một nghiên cứu của Viện IFO của Đức, mức độ chuyển tác động từ giảm VAT sang giá bán đạt khoảng 70%.

Dù kết quả tại Thụy Điển và Đức tương đối rõ ràng trong ngắn hạn, các chuyên gia vẫn thận trọng với nhận định rằng VAT phân biệt “đã dẫn tới” giá thấp hơn. Bà Daniela Steinbrenner, nhà nghiên cứu thuế tại Viện ZEW của Đức, cho rằng đúng là các nước này áp dụng mức VAT thấp hơn cho thực phẩm, qua đó tự động làm giảm VAT và giá tiêu dùng, nhưng cần thận trọng vì giá cả còn chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố khác như cạnh tranh, lạm phát, tiền thuê mặt bằng, tiền lương và logistics.

Các chuyên gia cũng cho rằng so sánh mặt bằng giá giữa các quốc gia là không đủ chính xác, vì mỗi nước có điều kiện thị trường và chiến lược giá khác nhau. Theo ông Widén, giá tại Thụy Điển dự kiến ổn định sau ngày 1/4 khi chính sách giảm VAT có hiệu lực, nhưng về dài hạn giá vẫn có thể tăng, khiến việc xác định tác động lâu dài trở nên khó khăn.

Vấn đề lớn nhất của VAT phân biệt, theo các chuyên gia Đức và Thụy Điển, là chi phí hành chính và bộ máy quan liêu gia tăng. Bà Åsa Hansson, phó giáo sư kinh tế tại Đại học Lund, cho rằng hệ thống VAT phân biệt tại Thụy Điển đã “mở chiếc hộp Pandora”, dẫn tới hàng loạt câu hỏi về định nghĩa và phân loại hàng hóa.

Các ví dụ được nêu gồm việc khi nào rau thơm được coi là thực phẩm và khi nào được coi là cây trồng, nước đóng chai được coi là thực phẩm nhưng nước máy thì không, thức ăn cho thú cưng chịu VAT 25% trong khi lá xà lách dùng làm thức ăn cho thỏ lại chịu thuế suất thực phẩm, hay đồ ăn mang đi được coi là thực phẩm trong khi ăn tại nhà hàng được xem là dịch vụ.

Tại Đức, bà Steinbrenner mô tả VAT phân biệt là một “cơn ác mộng hành chính”, khi ngành bán lẻ có động lực vận động hành lang để đưa sản phẩm của mình vào nhóm được hưởng thuế suất thấp. Theo bà, nhiều vấn đề đã mất hàng thập kỷ để xử lý nhưng đến nay vẫn còn tồn tại.

Một điểm khác biệt quan trọng là Thụy Điển và Đức áp dụng một mức VAT chung cho thực phẩm, trong khi mô hình mà chính phủ Đan Mạch đưa ra có thể gồm hai mức khác nhau, một mức cho rau quả và một mức cho các thực phẩm còn lại. Các chuyên gia cho rằng điều này có thể khiến thách thức tại Đan Mạch lớn hơn.

Vấn đề đã được minh họa bằng ví dụ về một chiếc pizza, có thể bao gồm cả rau và các loại thực phẩm khác, từ đó đặt ra câu hỏi sẽ áp dụng mức VAT nào. Tình huống tương tự cũng có thể xảy ra với hamburger, nước ép hoặc mứt, khi các nhóm lợi ích có thể lập luận rằng những sản phẩm này nên được phân loại là trái cây.

Nhiều chuyên gia nước ngoài cho biết họ thường xem hệ thống VAT thống nhất của Đan Mạch là một hình mẫu tốt vì dễ quản lý và tránh được nhiều rắc rối. Bà Hansson cho rằng nếu Đan Mạch từ bỏ hệ thống này, đó sẽ là điều đáng tiếc, bởi vấn đề giá thực phẩm cao có thể được giải quyết bằng các biện pháp khác.

Ngày 15/6, Bộ trưởng Jakob Engel-Schmidt đã gặp các doanh nghiệp lớn trong ngành bán lẻ như Lidl, Coop, Salling, De Samvirkende Købmænd và Nemlig.com để tìm kiếm cam kết rằng việc giảm VAT sẽ được phản ánh vào giá thực phẩm. Sau cuộc gặp, ông cho biết các bên thống nhất rằng khi VAT giảm, người tiêu dùng sẽ cảm nhận rõ tác động tại các cửa hàng bán lẻ.

Theo kế hoạch cơ bản của chính phủ, đề xuất sẽ được thực hiện khi “khả thi về mặt kỹ thuật”. Sau cuộc họp ngày 15/6, bộ trưởng cho biết ông hy vọng chính sách có thể được triển khai vào năm 2028.

(Thương vụ Việt Nam tại Thụy Điển kiêm nhiệm Đan Mạch, Na Uy, Iceland, và Latvia)